ΛΕΞΙΚΟ ΟΡΩΝ & ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Alliance Israélite Universelle: Η διεθνής εβραϊκή οργάνωση Alliance Israélite Universelle ιδρύθηκε το 1860 στο Παρίσι, προκειμένου να προστατέψει τα δικαιώματα των Εβραίων σε όλο τον κόσμο μέσω της γαλλόφωνης εκπαίδευσης και της παροχής επαγγελματικής κατάρτισης. Τα σχολεία της Alliance στην Ελλάδα συνέβαλαν σημαντικά στον εκσυγχρονισμό των εβραϊκών κοινοτήτων της χώρας. Στη Θεσσαλονίκη η Alliance ίδρυσε μεταξύ 1870 και 1910 δέκα σχολεία γενικής παιδείας και δύο επαγγελματικές σχολές για κορίτσια και αγόρια.

Άουσβιτς, στρατόπεδο  συγκέντρωσης : Το στρατόπεδο του Άουσβιτς, που στην ιστοριογραφία έγινε συνώνυμο του Ολοκαυτώματος, βρισκόταν κοντά στην πόλη Οσβιέτσιμ στη γερμανοκρατούμενη Πολωνία και ήταν το μεγαλύτερο συγκρότημα στρατοπέδων που κατασκεύασαν οι Ναζί. Αποτελείτο από τρία κύρια και περίπου 40 δευτερεύοντα στρατόπεδα. Τα κύρια στρατόπεδα ήταν: α) το Άουσβιτς Ι, που ήταν το αρχικό στρατόπεδο και το κέντρο διοίκησης όλου του στρατοπεδικού συμπλέγματος. Εκεί δολοφονήθηκαν περίπου 70.000 άνθρωποι, κυρίως Πολωνοί διανοούμενοι και Σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου β) το Άουσβιτς ΙΙ ή Μπίρκεναου, που ήταν ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης. Εκεί δολοφονήθηκαν περίπου ένα εκατομμύριο Εβραίοι και Εβραίες – ανάμεσά τους 55.000 Εβραίοι από την Ελλάδα – αλλά και 19.000 Ρομά γ) το Άουσβιτς ΙΙΙ (Μόνοβιτς ή Μπούνα), που ήταν στρατόπεδο εργασίας.

Οι περισσότεροι άνθρωποι δολοφονούνταν στους θαλάμους αερίων του Μπίρκεναου αμέσως μετά τη Selektion («διαλογή») που γινόταν, όταν τα τρένα με τους εκτοπισμένους Εβραίους από όλες τις γωνιές της Ευρώπης έφταναν στο Άουσβιτς. Επίσης χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν στο Άουσβιτς από ασθένειες, υποσιτισμό, κακοποιήσεις, εκτελέσεις, ιατρικά πειράματα και θανατηφόρες ενέσεις φαινόλης στην καρδιά. Υπολογίζεται ότι περίπου 15.000 άνθρωποι πέθαναν κατά τη διάρκεια των «πορειών θανάτου» από το Άουσβιτς. Ήδη από τον Νοέμβριο του 1944  τα Ες Ες άρχισαν να καταστρέφουν τα αρχεία του στρατοπέδου, τους θαλάμους αερίων και τα κρεματόρια. Στις 27 Ιανουαρίου 1945 σοβιετικά στρατεύματα εισήλθαν στο στρατόπεδο του Άουσβιτς, όπου βρήκαν περίπου 7.000 αποστεωμένους κρατουμένους.

Γενικός Σιωνισμός: Ο όρος «Γενικός Σιωνισμός» αρχικά αναφερόταν στις πεποιθήσεις της πλειοψηφίας των μελών του σιωνιστικού κινήματος, που εμφανίστηκε τον 19ο αι. στην Ευρώπη με κύριο εκφραστή τον Theodor Herzl (1860-1904) υποστηρίζοντας ότι η μόνη λύση για το πρόβλημα του αντισημιτισμού στη Διασπορά ήταν η δημιουργία μιας εθνικής εστίας για τους Εβραίους στην περιοχή μεταξύ Μεσογείου και Ιορδανίας. Ο όρος «Γενικός Σιωνισμός» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στο Σιωνιστικό Συνέδριο του 1907, για να περιγράψει τους Σιωνιστές που δεν ήταν ενταγμένοι ούτε στον Εργατικό Σιωνισμό ούτε στον Θρησκευτικό Σιωνισμό. Οι Γενικοί Σιωνιστές υποστήριζαν την ηγεσία του Chaim Weizmann. Ο πολιτικός τους βραχίονας είναι ένας από τους προπομπούς του σημερινού ισραηλινού κόμματος Λικούντ.

Γιούντενρατ/(πληθ).Γιούντενρετε (γερμ.: Judenrat, Judenräte: Γιούντενρατ/(πληθ).Γιούντενρετε (γερμ.: Judenrat, Judenräte ήταν οι οργανώσεις που αναγκάστηκαν να δημιουργήσουν αξιοσέβαστα μέλη των εβραϊκών κοινοτήτων στα εδάφη που κατείχε και ήλεγχε η ναζιστική Γερμανία. Είχαν τη διαταγή να προνοούν για την παροχή βασικών κοινωνικών υπηρεσιών στους κατοίκους των γκέτο, τη σύνδεση με τις γερμανικές αρχές και τη διασφάλιση της εφαρμογής των ναζιστικών διαταγών και κανονισμών.

Γκουέλφο Ζαμπόνι: Ο Γκουέλφο Ζαμπόνι (1897-1994) ήταν Ιταλός οικονομολόγος και διπλωμάτης. Εργάστηκε στο ιταλικό Υπουργείο Εξωτερικών από το 1925. Την περίοδο 1942-1943 διετέλεσε Γενικός Πρόξενος στη Θεσσαλονίκη. Από το 1943  κατέλαβε θέσεις στη Ρώμη, στη Βαγδάτη και στην Ταϊλάνδη. Το 1933 αναγνωρίστηκε από το Γιαντ Βασέμ ως «Δίκαιος των Εθνών» για τον ρόλο του στη σωτηρία των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. 

Εβραίοι ξένης υπηκοότητας στη Θεσσαλονίκη: Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής ζούσαν στη Θεσσαλονίκη 860 Εβραίοι ξένης υπηκοότητας, εκ των οποίων 511 είχαν ισπανική και 281 ιταλική υπηκοότητα. Οι υπόλοιποι ήταν Ελβετοί, Ούγγροι, Πορτογάλοι, Τούρκοι, Γάλλοι, Αμερικανοί, Βρετανοί, Αιγύπτιοι, Ιρανοί, Βούλγαροι (ένας) πολίτες. 

Έθιμο του Καψίματος του Ιούδα: Το πασχαλινό έθιμο του «καψίματος του Ιούδα» (εύφλεκτου ομοιώματος του Ιούδα από λινάτσα και τσουβάλια) είναι αντισημιτικό έθιμο που συναντάται σε όλη σχεδόν την Ελλάδα. Το έθιμο απαγορεύτηκε για πρώτη φορά από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Γερμανό την ίδια χρονιά που συνέβησαν το Πογκρόμ της Κέρκυρας και οι αντιεβραϊκές ταραχές στη Ζάκυνθο και τη Λευκάδα (1891). Όμως, παρά τις τρεις εκκλησιαστικές εγκυκλίους που εκδόθηκαν τα έτη 1891, 1910 και 1918, το έθιμο τηρείται ακόμη σε πολλά μέρη της Ελλάδας.

Εθνική Ένωσις Ελλάς – ΕΕΕ: Η οργάνωση «Εθνική Ένωσις Ελλάς - ΕΕΕ», γνωστότερη ως «Τρία Έψιλον» ή οι «Χαλυβδόκρανοι», ιδρύθηκε το 1927 στη Θεσσαλονίκη. Βασίστηκε στο πρότυπο των εθνικοσοσιαλιστικών και φασιστικών οργανώσεων που είχαν αναπτυχθεί σε ευρωπαϊκά κράτη την περίοδο του Μεσοπολέμου και είχε ιδιαίτερη απήχηση στα προσφυγικά στρώματα. Είχε αντισημιτική και αντικομμουνιστική δράση, στρατιωτική δομή και χρησιμοποιούσε ενιαία στολή και λάβαρα,  που απεικόνιζαν  τον βυζαντινό δικέφαλο αετό.  Στις 29 Ιουνίου 1931 μέλη της ΕΕΕ όπως και άλλων εθνικιστικών οργανώσεων εξαπέλυσαν άγριο πογκρόμ κατά των Εβραίων στους συνοικισμούς της Θεσσαλονίκης Ρεζί-Βαρδάρη, Χαριλάου, συνοικισμό 151 και Κάμπελ, όπου και συνέβησαν οι μεγαλύτερες αγριότητες.

Εφημερίδα Νέα Ευρώπη: Η εφημερίδα Νέα Ευρώπη υπηρέτησε την εθνικοσοσιαλιστική ιδεολογία στη Θεσσαλονίκη. Η κυκλοφορία της ξεκίνησε λίγες ημέρες μετά την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη και διακόπηκε μία μόλις ημέρα πριν από την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων τον Οκτώβριο του 1944.  Μαζί με την Απογευματινή υπήρξαν οι μοναδικές νόμιμες εφημερίδες της Κατοχής. Εκτός από τον ελληνικό τίτλο, η εφημερίδα έφερε και τον γερμανικό τίτλο Das Neue Europa.

Κεντρικό Επιτελείο Ράιχσλαϊτερ Ρόζενμπεργκ: Το Κεντρικό Επιτελείο Ράιχσλαϊτερ Ρόζενμπεργκ (1940-1945) (Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR)) ήταν μία από τις σημαντικότερες ληστρικές οργανώσεις του Τρίτου Ράιχ. Ο σκοπός της οργάνωσης ήταν η συλλογή υλικού στα κατεχόμενα εδάφη για την καταπολέμηση των ιδεολογικών αντιπάλων του εθνικοσοσιαλισμού. Στο πλαίσιο της αρμοδιότητάς της  κατάσχεσε αμέτρητα βιβλία, έγγραφα και άλλα πολιτιστικά αγαθά από βιβλιοθήκες, ινστιτούτα, αρχεία, ιδιώτες κλπ ενώ συμμετείχε ενεργά σε κλοπές έργων τέχνης.

Μιλλέτ: Ο  όρος «Μιλλέτ» αναφέρεται στις ξεχωριστές θρησκευτικές κοινότητες μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.  Η οθωμανική διοίκηση αναγνώριζε την εξουσία κάθε κοινότητας να επιβλέπει τις δικές της κοινοτικές υποθέσεις, κυρίως μέσω ανεξάρτητων συστημάτων θρησκευτικών δικαστηρίων και σχολείων.

Μπέργκεν-Μπέλζεν, στρατόπεδο συγκέντρωσης: Το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπέργκεν-Μπέλζεν (Bergen-Belsen) βρισκόταν στην περιοχή της σημερινής Κάτω Σαξονίας. Τον Απρίλιο του 1943 τα Ες Ες ανέλαβαν τη διοίκηση ενός μέρους του στρατοπέδου, το οποίο μετέτρεψαν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αρχικά χρησίμευε κυρίως για Εβραίους αιχμαλώτους, που επρόκειτο να ανταλλαχθούν με Γερμανούς φυλακισμένους στο εξωτερικό ή να απελευθερωθούν με αντίτιμο υλικά ανταλλάγματα. Περίπου 52.000 άνθρωποι πέθαναν στο στρατόπεδο την περίοδο της λειτουργίας του ( 1943-1945). Στις 15 Απριλίου 1945 βρετανικά στρατεύματα απελευθέρωσαν περίπου 50.000 εγκλείστους, άνδρες και γυναίκες, οι περισσότεροι από τους οποίους βρίσκονταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης εξαιτίας υποσιτισμού και ασθενειών.

Μπλόκο της Συναγωγής: Την Παρασκευή  24 Μαρτίου 1944, παραμονή της εθνικής εορτής της 25ης Μαρτίου και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, οι Ναζί περικύκλωσαν τη Συναγωγή Μπεθ Σαλώμ στο Θησείο και συνέλαβαν αιφνιδιαστικά περίπου 350 Εβραίους, κυρίως άνδρες, οι οποίοι είχαν πιστέψει τη φήμη που είχαν διαδώσει οι Γερμανοί ότι στην αθηναϊκή Συναγωγή θα διανεμηθούν άζυμα και ζάχαρη για την επικείμενη γιορτή του Πέσαχ. Ταυτόχρονα οι Γερμανοί συνέλαβαν στα σπίτια των συλληφθέντων τις γυναίκες και τα παιδιά τους και τους μετέφεραν στη Συναγωγή, συνολικά 850 άτομα. Κατά τη διάρκεια του «Μπλόκου της Συναγωγής» δεν έγινε καμία διάκριση μεταξύ Ελλήνων και ξένων υπηκόων. Στη συνέχεια οι αιχμάλωτοι μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου. Στις 2 Απριλίου φορτώθηκαν μαζί με Εβραίους από άλλες πόλεις σε φορτηγά, που τους μετέφεραν στον σταθμό τρένων στο Ρουφ, από όπου με τρένα οδηγήθηκαν στο Άουσβιτς.

Ναζιστική οργάνωση "Todt": Η ναζιστική οργάνωση Todt ιδρύθηκε το 1938 και ήταν υπεύθυνη για την κατασκευή και ανάπτυξη αμυντικών και εξοπλιστικών εγκαταστάσεων από την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου το 1939 έως το 1944. Απασχολούσε εκατοντάδες χιλιάδες εθελοντές, μέλη της εργατικής υπηρεσίας και, καθώς εξελισσόταν ο πόλεμος, όλο και περισσότερους καταναγκαστικούς εργάτες, αιχμαλώτους πολέμου και κρατούμενους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Νυρεμβέργη, Συνέδριο των Ναζί, 1935: Στις 15 Σεπτεμβρίου 1935, κατά τη διάρκεια μιας συγκέντρωσης του Ναζιστικού Κόμματος που πραγματοποιήθηκε στη γερμανική πόλη της Νυρεμβέργης, ανακοινώθηκαν δύο νέοι νόμοι σχετικά με τη φυλή: α) Ο νόμος περί ιθαγένειας του Ράιχ, που όριζε ως πολίτη ένα άτομο που είναι «γερμανικού ή συγγενικού αίματος». Αυτό σήμαινε ότι οι Εβραίοι, που ορίζονταν ως ξεχωριστή φυλή, δεν μπορούσαν να είναι πλήρεις πολίτες της Γερμανίας και δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. β) Ο νόμος για την προστασία του γερμανικού αίματος και της γερμανικής τιμής, που απαγόρευε μελλοντικούς γάμους και σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και ατόμων «γερμανικού ή συγγενικού αίματος», προκειμένου να αποφευχθεί η «φυλετική μόλυνση» (γερμ.: «Rassenschande»). Ενώ αρχικά η στόχευση αφορούσε στους Εβραίους, η ναζιστική κυβέρνηση διευκρίνισε ότι οι Νόμοι της Νυρεμβέργης ίσχυαν και για τους Ρομά, τους μαύρους και τους απογόνους τους.

Ραβίνος Ηλίας Μπαρζιλάι: Ο ραβίνος Ηλίας Μπαρζιλάι (1891-1979) γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Ο πατέρας του, Πίνχας Μπαρζιλάι, ήταν ραβίνος και πρόεδρος του Μπεθ Ντιν (εβραϊκό θρησκευτικό δικαστήριο) της Θεσσαλονίκης. Ο Ηλίας μορφώθηκε στην πόλη αυτή και υπηρέτησε στη συναγωγή Ιτάλια Χαδάς. Σπούδασε με υποτροφία στο πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και εργάστηκε ως δάσκαλος και ραβίνος στο Βελιγράδι (1933-1934), ίσως για μικρό διάστημα στο Διδυμότειχο (1934) και έπειτα στο Τελ Αβίβ (1934-1936). Στις αρχές του 1935 προσλήφθηκε από την Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών λόγω της ευρυμάθειας και της πολυγλωσσίας του. Ο Μπαρζιλάι παρέμεινε επίσημα στην υπηρεσία της Ισραηλιτικής Κοινότητας μέχρι το 1963, οπότε και παραιτήθηκε. 

Ραβίνος Δρ. Τσβι Κόρετς: Ο ασκενάζι ραβίνος Δρ. Τσβι Κόρετς(1885-1945) γεννήθηκε στο  Ζέσουφ στη σημερινή νοτιοανατολική Πολωνία. Διετέλεσε αρχιραβίνος της σεφαραδίτικης κοινότητας στη Θεσσαλονίκη την περίοδο 1933-1941. Από τον Δεκέμβριο του 1942 έως τον Απρίλιο του 1943 οι Γερμανοί τον όρισαν πρόεδρο του Γιούντενρατ.  Από τον Απρίλιο έως τον Αύγουστο του 1943 τον φυλάκισαν στο διαμετακομιστικό στρατόπεδο Βαρώνου  Χιρς στη Θεσσαλονίκη και στις 2 Αυγούστου 1943 τον εκτόπισαν μαζί με την οικογένειά του στο στρατόπεδο Μπέργκεν-Μπέλσεν. Πέθανε από τυφοειδή πυρετό στο Τρέμπιτς του Βραδεμβούργου τον Ιούνιο του 1945.

Ρεβιζιονισμός: O Ρεβιζιονισμός ήταν σιωνιστικό πολιτικό κίνημα, το οποίο ιδρύθηκε και καθοδηγήθηκε από τον Ζέεβ (Βλαντιμίρ) Ζαμποτίνσκι τη δεκαετία του 1920 και προέτρεπε για την ταχύτερη υλοποίηση του σιωνισμού με έμφαση στην αυτοάμυνα και τη χρήση βίας. Αντιτάχθηκε στην ηγεσία του Chaim Weizmann και στην κυρίαρχη σιωνιστική πολιτική κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Εντολής, κρίνοντάς την ως υπερβολικά μετριοπαθή. Αργότερα δημιούργησε την αντιστασιακή οργάνωση Etzel (Irgun) και το κόμμα Herut, το οποίο τελικά έγινε το Λικούντ μετά από συγχώνευση με άλλα κόμματα.

Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες:  Ο Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες (1884-1970) υπήρξε Ισπανός νομικός και διπλωμάτης. Το 1928 παντρεύτηκε την Elena Cutavá Anino, γεννημένη στη Ρουμανία από Έλληνες γονείς. Από το 1937 μέχρι το 1950 υπηρέτησε σε διάφορες θέσεις στην Ελλάδα. Το 2014 αναγνωρίστηκε, μετά θάνατον, από το Γιαντ Βασέμ ως «Δίκαιος των Εθνών» για τη συμβολή του στη διάσωση των Ελλήνων Εβραίων.

Συνοικισμός Κάμπελ της Θεσσαλονίκης: Ο συνοικισμός Κάμπελ της Θεσσαλονίκης είναι σήμερα γνωστός ως  συνοικισμός «Ναυάρχου Βότση» στην ανατολική Θεσσαλονίκη. Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917 η εβραϊκή κοινότητα αγόρασε την περιοχή από τον ‘Αγγλο επιχειρηματία Κάμπελ, που είχε στήσει την επιχείρησή του εκεί μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, προκειμένου να εγκαταστήσει 220 φτωχές οικογένειες. Μετά την πυρπόληση του συνοικισμού κατά τη διάρκεια του πογκρόμ του 1931 από μέλη φασιστικών οργανώσεων, το ελληνικό κράτος αποζημίωσε τους Εβραίους κατοίκους, που μετοίκησαν σε άλλες συνοικίες, και εγκατέστησε εκεί Πόντιους και Μικρασιάτες πρόσφυγες. Τότε μετονομάστηκε και ο συνοικισμός από «Κάμπελ» σε «Ναυάρχου Βότση».

Τελική Λύση: Η «Τελική Λύση» ήταν ο ιδεολογικά προμελετημένος, συστηματικός  και βιομηχανοποιημένος τρόπος εξόντωσης έξι εκατομμυρίων Ευρωπαίων Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς και τους συνεργάτες του την περίοδο 1941-1945. 

Τρεμπλίνκα ή Τρεμπλίνκα ΙΙ, στρατόπεδο συγκέντρωσης: Η Τρεμπλίνκα ή Τρεμπλίνκα ΙΙ, 84 χλμ. βορειοανατολικά της Βαρσοβίας, ήταν ένα από τα συνολικά τρία ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης που δημιουργήθηκαν από τα Ες Ες στο πλαίσιο της Αξιόν Ράινχαρντ (γερμ.: «Aktion Reinhard»). Στην Τρεμπλίνκα ΙΙ- δίπλα στο στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας Τρεμπλίνκα Ι - δολοφονήθηκαν σε θαλάμους αερίων μέχρι το φθινόπωρο του 1943 περίπου 974.000 άνθρωποι, κυρίως Εβραίοι, συμπεριλαμβανομένων περίπου 320.000 Εβραίων μόνο από το γκέτο της Βαρσοβίας.

Η Τρεμπλίνκα ήταν ένα πραγματικό «εργοστάσιο θανάτου» (στα αγγλικά ο δόκιμος όρος είναι «killing centre»).  Αμέσως μόλις οι άνθρωποι κατέβαιναν από τα τρένα, στέλνονταν στους θαλάμους αερίων: δεν υπήρχαν τατουάζ, καταλύματα με ξύλινες κουκέτες ή καταναγκαστική εργασία. Μετά από μια εξέγερση στο στρατόπεδο τον Αύγουστο του 1943, κατά την οποία κάποιοι κρατούμενοι δραπέτευσαν, δόθηκε εντολή διάλυσης του στρατοπέδου. Οι κρατούμενοι που πραγματοποίησαν τις εργασίες διάλυσης μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης Σομπιμπόρ. Εν όψει της προέλασης του Κόκκινου Στρατού, τα Ες Ες  εκτέλεσαν τους υπόλοιπους κρατούμενους (300 έως 700 άτομα), κατέστρεψαν τις εγκαταστάσεις και εκκένωσαν την Τρέμπλινκα Ι. Τα Σοβιετικά στρατεύματα κατέλαβαν το στρατόπεδο την τελευταία εβδομάδα του Ιουλίου του 1944.

Φεντερασιόν: Η Φεντερασιόν ιδρύθηκε το 1909 στη Θεσσαλονίκη (πλήρης επωνυμία στα ελληνικά «Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης» και «Φεδερασιόν Σοσιαλίστα Οβραδέρα δε Σαλονίκι» στα ισπανοεβραϊκά). Ήταν μια πολυεθνική εργατική οργάνωση της πόλης με ιδρυτή και ηγέτη τον Αβραάμ Μπεναρόγια. Προπομποί της Φεντερασιόν ήταν η «Εργατική Λέσχη» (Club Ouvrier, Σεπτέμβριος 1908)  και ο «Εργατικός Σύνδεσμος Θεσσαλονίκης» (Απρίλιος 1909), που σκοπό είχαν τη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών στην εβραϊκή εργατική τάξη της πόλης.