Λεξικό Όρων και Ονομάτων
Λεξικό Όρων και Ονομάτων
Λεξικό Όρων
Μικρασιατική Καταστροφή
Ο όρος Μικρασιατική Καταστροφή χρησιμοποιήθηκε από την ελληνική ιστοριογραφία για να περιγράψει την ήττα του ελληνικού στρατού στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1919 - 1922. Η ήττα των ελληνικών δυνάμεων ήταν ολοκληρωτική καθώς, μετά τη διάσπαση του μετώπου στις 13 προς 14 Αυγούστου 1922 στην περιοχή του Αφιόν Καραχισάρ στην κεντρική Μικρά Ασία, ο ελληνικός στρατός αποδιοργανώθηκε και οι τουρκικές δυνάμεις με επικεφαλής τον Μουσταφά Κεμάλ προχώρησαν προς τη θάλασσα. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 άτακτες δυνάμεις Τσετών άρχισαν να εισέρχονται στη Σμύρνη, από την οποία είχαν αποχωρήσει οι ελληνικές διοικητικές και στρατιωτικές αρχές αφήνοντας απροστάτευτο τον χριστιανικό πληθυσμό. Οι σφαγές και οι λεηλασίες ξεκίνησαν σχεδόν αμέσως με πρώτο θύμα τις αρμενικές συνοικίες, από τις οποίες ξεκίνησε και η πυρκαγιά της 14ης Σεπτεμβρίου 1922, που απανθράκωσε την αρμενική, την ελληνική και τη φραγκική συνοικία της πόλης, ενώ οι φλόγες έφτασαν μέχρι την περίφημη προκυμαία της Σμύρνης. Εκεί στην προκυμαία της Σμύρνης είχε συγκεντρωθεί έντρομος ο χριστιανικός πληθυσμός της πόλης αναμένοντας τη σωτηρία του. Η πυρπόληση της Σμύρνης και ο εκτοπισμός 1,5 εκατομμυρίου Ελλήνων της Μικράς Ασίας και του Πόντου από τις εστίες του ολοκλήρωσε με δραματικό τρόπο την τρισχιλιόχρονη παρουσία του Ελληνισμού στην καθ' ημάς Ανατολή.
Συνθήκη των Σεβρών
Υπογράφτηκε στις 28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1920 ανάμεσα στην Αντάντ και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και αποτελεί μία από τις συνθήκες που ακολούθησαν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με αυτή διαμελίστηκε η Οθωμανική Αυτοκρατορία και ικανοποιήθηκαν οι αξιώσεις της Ελλάδας για εδάφη. Κύριες παραχωρήσεις στο ελληνικό κράτος ήταν η ανατολική Θράκη, η Ίμβρος, η Τένεδος και η ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης, ενώ γινόταν αναφορά στην περιοχή του Πόντου. Με την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών υλοποιήθηκε το όραμα της Μεγάλης Ιδέας αλλά για μικρό χρονικό διάστημα, καθώς οι διεκδικήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας καθορίστηκαν τελικώς από τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923).
Συνθήκη της Λωζάνης
Υπογράφτηκε στις 24 Ιουλίου 1923 από την Τουρκία, την Ελλάδα και τις χώρες που συμμετείχαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πρόκειται για τη συνθήκη που καθόρισε τα εδάφη της Τουρκίας (η οποία έλαβε πίσω την Ανατολική Θράκη, την Ίμβρο, την Τένεδο και τη Σμύρνη) και καθόρισε τον Έβρο ως σύνορο με την Ελλάδα. Μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας είχε υπογραφεί νωρίτερα, στις 30 Ιανουαρίου 1923, η Σύμβαση Ανταλλαγής Πληθυσμών, σύμφωνα με την οποία ήταν υποχρεωμένοι οι Χριστιανοί της Τουρκίας να μετακινηθούν στην Ελλάδα και οι Μουσουλμάνοι της Ελλάδας να εγκατασταθούν στην Τουρκία. Εξαιρέθηκαν οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Χριστιανοί της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου.
Τριανδρία Νεοτούρκων
Η οργάνωση «Οθωμανική Επιτροπή Ένωσις και Πρόοδος» σχηματίστηκε από νέους που φοιτούσαν στη Στρατιωτική Ιατρική Σχολή της Κωνσταντινούπολης το 1889, αποτελώντας την απαρχή του Κινήματος των Νεοτούρκων. Το Κίνημα των Νεοτούρκων εκδηλώθηκε το καλοκαίρι του 1908 και στόχευε αρχικά στην ισότητα και την ισονομία των υπηκόων της αυτοκρατορίας. Επιθυμούσε την ενοποίηση των λαών υπό την οθωμανική πατρίδα, η πολιτική του όμως είχε τουρκικό άξονα με σκοπό την αποδυνάμωση των διαφορετικών εθνών της αυτοκρατορίας. Το 1909 πραγματοποιήθηκε αντεπανάσταση και με αυτή την αφορμή οι Νεότουρκοι ενέτειναν την πιεστική πολιτική τους προς τις αλλοεθνείς κοινότητες. Η απώλεια εδαφών από τους Βαλκανικούς Πολέμους έφερε αλλαγές στη διοίκηση της χώρας και το 1913 οι Νεότουρκοι επέβαλαν το κόμμα τους «Ένωση και Πρόοδος» ως μοναδική εξουσία. Την περίοδο 1913-1918 κυβερνούσε τη χώρα η Τριανδρία των Νεοτούρκων, ο Ταλάατ πασά, ο Ενβέρ πασά και ο Τζεμάλ πασά. Η πολιτική των Νεοτούρκων κατέληξε να ταυτίζεται με την εξόντωση των Χριστιανών της αυτοκρατορίας. Μετά την κατάρρευση της αυτοκρατορίας οι τρεις ισχυροί άντρες (Ενβέρ πασά, Τζεμάλ πασά και Ταλαάτ πασά) έφυγαν στο Βερολίνο, ενώ το 1919 καταδικάστηκαν ερήμην σε θάνατο.
Ο Ενβέρ πασά γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1881 και ήταν απόφοιτος της Στρατιωτικής Σχολής Χαρμπιγιέ της Κωνσταντινούπολης. Μάλιστα επέμεινε στη συμμετοχή της αυτοκρατορίας στον Μεγάλο Πόλεμο και έδωσε οδηγίες για την οικονομική και γεωγραφική ενίσχυση των Μουσουλμάνων σε βάρος των υπολοίπων κατοίκων της χώρας. Ο Ταλάατ πασά, καταγόμενος από την Αδριανούπολη, ήταν από τους πυρήνες του Κινήματος και ήταν υπεύθυνος για τη δράση της Ειδικής Οργάνωσης που πραγματοποίησε τις διώξεις. Ο Τζεμάλ πασά αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Ακαδημία της Κωνσταντινούπολης με βαθμό λοχαγού και διακρίθηκε στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο προέβη σε ενέργειες για τον εκτουρκισμό των κατοίκων της Συρίας, όπου διοικούσε το Δ΄ Σώμα Στρατού.
Teşkilât-ı Mahsusa
Η Ειδική Οργάνωση Teşkilât-ı Mahsusa ήταν μια παραστρατιωτική οργάνωση και μυστική αστυνομία των Νεοτούρκων, η οποία οργάνωσε και εκτέλεσε την πρώτη φάση της Γενοκτονίας των Χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έως και το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Αρχικά η οργάνωση υπαγόταν στο Υπουργείο Πολέμου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ωστόσο πολύ σύντομα τέθηκε υπό την άμεση εποπτεία της τριανδρίας των Νεοτούρκων. Ηγέτες της οργάνωσης και αρχιτέκτονές της επί του πεδίου Γενοκτονίας των Ελλήνων, Αρμενίων και Ασσυρίων της αυτοκρατορίας ήταν ο Bahaeddin Şakir και Nazım Bey.
Οι δραστηριότητες της οργάνωσης ξεκίνησαν στις αρχές του καλοκαιριού του 1914, όταν οργανώθηκαν ομάδες ατάκτων (Τσετών) αποτελούμενες κυρίως από Κούρδους. Επίσης προστέθηκαν περισσότεροι από 10.000 καταδικασμένοι εγκληματίες, έγκλειστοι σε οθωμανικές φυλακές. Σε αυτούς δόθηκε η δυνατότητα της αποφυλάκισης, εφόσον υπηρετούσαν το οθωμανικό κράτος και επάνδρωναν τα σώματα των Τσετών. Η οργάνωση διαλύθηκε λίγο πριν το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και τα αρχεία της καταστράφηκαν από το νεοτουρκικό καθεστώς, καθώς αποτελούσαν τεκμήρια των εγκλημάτων που διέπραξαν οι Νεότουρκοι κατά των Χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τέλος το 1921 ο Μουσταφά Κεμάλ δημιούργησε τη διάδοχο οργάνωση υπό το όνομα "Müdâfaa-i Milliye Cemiyeti" (Σύνδεσμος Εθνικής Άμυνας).
Το έμβλημα της Teşkilât-ı Mahsusa
Μουσταφά Κεμάλ
Γεννήθηκε το 1881 στη Θεσσαλονίκη και ήταν απόφοιτος της Στρατιωτικής Ακαδημίας της Κωνσταντινούπολης. Συμμετείχε και διακρίθηκε στους Βαλκανικούς Πολέμους και στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το 1919 στάλθηκε ως επιθεωρητής στρατού μετά από εντολή του Σουλτάνου στον Πόντο, για να παύσει τις ομάδες ανταρτών που τάσσονταν κατά του Σουλτάνου και κατά των όρων της ανακωχής του Μούδρου. Ο Μουσταφά Κεμάλ, όμως, υποστήριξε και ηγήθηκε του εθνικιστικού κινήματος και στις 19 Μαΐου 1919 έφτασε στην Αμισό, για να το οργανώσει. Οργάνωσε δύο συνέδρια την περίοδο Ιουλίου-Σεπτεμβρίου 1919, για να στηρίξει και να προωθήσει το κίνημά του, το οποίο έβρισκε σταδιακά μεγάλη απήχηση. Οργάνωσε επίσης ομάδες Μουσουλμάνων που δρούσαν κατά των Ελλήνων με σκοπό την εξόντωσή τους.
Την περίοδο 1919-1923 οι συμμαχικές δυνάμεις, θέλοντας να έχουν πρόσβαση στον πλούτο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προσπάθησαν να διαπραγματευτούν με τον Κεμάλ, ο οποίος δεν τους άφησε περιθώρια και τελικά οι επιδιώξεις του κυριάρχησαν. Υπέγραψε συμφωνία με την Ιταλία τον Μάρτιο του 1920, για να υποχωρήσουν οι Ιταλοί από το Ικόνιο, ενώ η Συμφωνία Φιλίας και Συνεργασίας Σοβιετικών και Κεμάλ έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη των γεγονότων, καθώς με αυτήν εδραιωνόταν η κεμαλική παρουσία στην περιοχή του Πόντου. Παράλληλα η αποχώρηση των δυτικών δυνάμεων από την υπόλοιπη Μικρά Ασία καθιστούσε τον Κεμάλ κυρίαρχο. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή ο Κεμάλ συνέχισε να ασκεί πίεση στους Έλληνες του Πόντου και την 1η Νοεμβρίου 1922 έδωσε διαταγή να φύγουν μέσα σε ένα μήνα. Το 1923 ανέλαβε καθήκοντα Προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας. Ο Μουσταφά Κεμάλ ήθελε να δημιουργήσει ένα κοσμικό κράτος, την Τουρκική Δημοκρατία. Πέθανε το 1938.
Τουρκικός Εθνικισμός
Ο Τουρκικός Εθνικισμός είναι μια εθνική ιδεολογία με πολλές διακλαδώσεις, η οποία έχει υποστεί μεγάλες αλλαγές κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, δηλαδή το χρονικό διάστημα κατά το οποίο διαμορφώθηκε. Ως εθνική ιδεολογία μπορεί να κατηγοριοποιηθεί σε διάφορες μορφές που έλαβε κατά την εξέλιξή της. Οι κυριότερες από αυτές τις μορφές είναι:
Παντουρκισμός: Ο Παντουρκισμός είναι ένα πολιτικό και πολιτιστικό κίνημα που επιδιώκει την ενότητα όλων των τουρκόφωνων λαών οι οποίοι ζουν σε μια ευρεία γεωγραφική περιοχή από τα Βαλκάνια μέχρι την Κεντρική Ασία. Εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα ως απάντηση στη ραγδαία παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και επεδίωκε τη μετάλλαξή της σε ένα εθνικό κράτος των τουρκοφώνων. Είναι σημαντικό να σημειωθεί πως ο παντουρκισμός δεν αποτελεί ένα ενιαίο και ομοιογενές κίνημα. Άλλωστε έχει υποστεί πολλές μεταμορφώσεις και ερμηνείες τόσο κατά τον 20ό αιώνα όσο και μέχρι τις ημέρες μας.
Πανισλαμισμός του Αβδούλ Χαμίτ Β΄: Ο Πανισλαμισμός του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β΄ ήταν ένα πολιτικό κίνημα που σχεδίασε η Υψηλή Πύλη επί του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β΄ με στόχο την ενίσχυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέσω της κινητοποίησης των Μουσουλμάνων υπηκόων της, ώστε να αντισταθμιστούν και να ανατραπούν η παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι διαλυτικές τάσεις που εμφάνιζε αυτή στα τέλη του 19ου αιώνα. Βασικά γνωρίσματα αυτής της στρατηγικής ήταν η αντιμετώπιση της αυξανόμενης επιρροής των ευρωπαϊκών δυνάμεων στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η προσπάθεια μετατροπής της θρησκευτικής ταυτότητας των Μουσουλμάνων σε εθνική, καθιστώντας την Οθωμανική Αυτοκρατορία εθνικό κράτος των Μουσουλμάνων.
Μέσω του κινήματος αυτού προωθήθηκε η θρησκευτική εκπαίδευση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία με την οικοδόμηση ιεροδιδασκαλείων και τζαμιών και την πραγματοποίηση θρησκευτικών συνεδρίων. Επίσης έγινε προσπάθεια ενίσχυσης της προβολής του Σουλτάνου ως χαλίφη του Ισλάμ με στόχο να συσπειρώσει όλους τους Μουσουλμάνους για την υπεράσπιση της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Παρά τις προσπάθειές του, ο Πανισλαμισμός του Αβδούλ Χαμίτ Β΄ δεν κατάφερε να αποτρέψει την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο άσκησε σημαντική επιρροή στην ανάπτυξη του ισλαμικού πολιτικού ακτιβισμού κατά τον 20ό αιώνα.
Κεμαλισμός: Ο Κεμαλισμός είναι η εθνική ιδεολογία που διαμόρφωσε την Τουρκική Δημοκρατία όπως αυτή θεμελιώθηκε από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Βασίζεται στις αρχές του Νεοτουρκικού κινήματος, το οποίο είχε ως στόχο τη μετατροπή με κάθε μέσο της πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε εθνικό κράτος των Τούρκων. Οι βασικές αρχές του διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια του αυτοαποκαλούμενου από τους Τούρκους εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα τους κατά των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων και των Ελλήνων που κατείχαν εδάφη της ηττημένης στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στα εθνικά συνέδρια των Κεμαλικών από το 1919 έως και το 1923 διαμορφώθηκαν οι βασικές αρχές του Κεμαλισμού, οι οποίες είναι γνωστές και ως τα «Έξι Βέλη»:
Ρεπουμπλικανισμός (Cumhuriyetçilik): Υποστηρίζει την εγκαθίδρυση και τη διατήρηση μιας δημοκρατικής δημοκρατίας. Η εξουσία πηγάζει από τον λαό και όχι από ένα μονάρχη ή σουλτάνο.
Εθνικισμός (Milliyetçilik): Επιδιώκει τη δημιουργία μιας ενιαίας εθνικής ταυτότητας για όλους τους πολίτες της Τουρκίας. Τονίζει την αφοσίωση στο τουρκικό έθνος και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας.
Λαϊκισμός (Halkçılık): Προωθεί την ισότητα και την αλληλεγγύη μεταξύ όλων των πολιτών. Υποστηρίζει την ανάγκη για πολιτικές που να ωφελούν το σύνολο του λαού.
Κρατισμός (Devletçilik): Υποστηρίζει την ανάμειξη και τον έλεγχο του κράτους στην οικονομία, ιδίως σε στρατηγικούς τομείς. Θεωρεί ότι το κράτος έχει την ευθύνη να διασφαλίζει την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Κοσμικότητα (Laiklik): Υποστηρίζει τον διαχωρισμό της θρησκείας από το κράτος και την κοινωνία. Προωθεί την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης και την ισότητα όλων των θρησκευτικών πεποιθήσεων.
Επαναστατικότητα (İnkılapçılık): Υποστηρίζει τη συνεχή πρόοδο και τον εκσυγχρονισμό της χώρας. Είναι η αρχή που επιτρέπει τη συνεχή αναθεώρηση και προσαρμογή των υπόλοιπων αρχών, πάντα με γνώμονα τον εκσυγχρονισμό της χώρας.
Ο Κεμαλισμός αποτέλεσε το θεμέλιο των ριζικών μεταρρυθμίσεων στις οποίες προχώρησε ο Μουσταφά Κεμάλ για τη μετατροπή της ηττημένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο εθνικό κράτος των Τούρκων, δηλαδή την Τουρκική Δημοκρατία, η οποία, σε αντίθεση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, θα έπρεπε να είναι ένα σύγχρονο κοσμικό και δυτικόστροφο κράτος των Τούρκων.